Bəzən həyatda etdiyin səhvlər səni həmişə izləyir. Sən bu səhvləri düşündükcə həyatın səni keçmişə sarı döndərir. Sən özün istəmədən keçmişlə müharibəyə qalxırsan. Başa düşürsən ki, nə qədər də sən keçmişi unutsan da keçmiş keçmiş olaraq qalır. Çünki keçmiş sənin bir hissəndir. Sənin canından gedən illərindir. Ən əsası keçmiş sən özünsən. Keçmişi dəyişmək olmasa da, keçmişdən nəticələr çıxardıb gələcəyə ümüdlə yanaşmaq lazımdır. Mənim uşaqlığım ömrümdən keçib gedən səhifələrimdir. Artıq yetkin yaşındayam. Diqqətlə köhnə eyvanımıza baxıram. Həyat bəlkə də düşüncələrim məni bu binanın qarşısına gətirib. Cibimdəki açara baxaraq pillələri qalxıb köhnə qapımızın qarşısında dayandım. Bir anlıq tərəddüd edərək solğun qapının qarşısında öz uşaqlığımı səsləyirəm. Hər şey geridə qalsa da uşaqlığım sanki quyunun dərinliylərindən mənə cavab verir. Qapını açıb bir anlıq keçmişə dönürəm. Tozlu dəhlizlə bərabər hər şey gözümdə canlanır. Sanki hər şey dünən olub kimi fikirləşirəm. Yaxşı yadımdadır o gün hava çox sərin idi. Amma havanın sərin olmasına baxmayaraq, küçələrdə adamlar gözə dəymirdi. Adətən belə günlərdə məhəllədə yaşayan uşaqların səsindən evdə oturmaq olmurdu. Amma indi nədənsə səs-küydə yox idi. Mən isə eyvandan boylanaraq ətrafa diqqətlə baxırdım. Yaman darıxırdım. O qədər eyvandan boylandım ki, artıq yorulub evə keçdim. Divanda oturmuşdum ki, qəfildən gözümü yuxu tutdu. Bir az yatmışdım ki, qonşu uşaqlardan biri səni çağırır deyib anam məni yuxudan oyatdı. Qapını açdım. Qonşunun oğlu məni görüb, gəl gedək onlar bizi daşa basır deyərək, küçəyə qaçdı. Məndə onun arxasınca qaçdım. Doğurdan da o biri küçənin uşaqları, bizim küçəni daş atəşinə tutmuşdular. Mən fikirləşmədən yerdən götürdüyüm daşlardan onlara atmağa başladım. Amma nə üçün bu işi etdiyimi fikirləşmədim. Çünki bəzən etdiyim işlərin nəticəsini fikirləşirdim. Bəzən etdiyim səhvlər məni anamın gözündə xəcalətli edirdi. Amma indi anamı fikirləşə bilməzdim. Çünki qarşı tərəfdəki küçə bizim məhəlləyə hücum eləmişdi. Bizim sayımızın az olmasına baxmayaraq biz yaxşı daş atırdıq. Amma təəsüf ki, mən evdən sapandımı götürməmişdim. Çünki otağa daxil olub sapandımı götürsəydim, anam məndən şübhələnəcək və yəqin ki, məni həyətə düşməyə icazə verməzdi. Artıq nə edəcəyimi bilmirdim, daşlar yanımdan sürətlə keçirdi. Sankı müharibə idi. Təxminən on-on beş dəqiqədən sonra biz onları öz küçələrinə sıxışdıra bildik, amma onların məhəlləsi hündürdə olduğu üçün biz onları binalarına qədər qova bilmirdik. Bizim işimiz yaman çətinə düşmüşdü. Elə bu an daşlardan biri mənim gözümə dəydi. Bir anlıq gözümdə qırmızı rəng əmələ gəldi. Həyəcanla qışqırdım. Qışqırmağımla hər kəs daşı yerə atdı, hətta qonşu məhəllə uşaqları da evlərinə qaçmağa başladı. Gözümün ağrısından binamıza tərəf qaçdım. Bir dəstə uşaqda arxamca gəlirdi, sankı biz məğlub olmuş ordu kimi geri çəkilirdik. Belə halda evə getmək olmazdı. Nə edəcəyimi bilmirdim. Küçəmizdə atamla qarşılaşdım, onu görən kimi gözümün ağrısı yaddan çıxdı. Özümü itirdim. Atam isə mehribanlıqla, nə olub, yenə nə etmisən? deyib mənə baxdı. Əslində nə deyəcəyimi bilmirdim. Gözümün ağrısı bütün fikirlərimi qarışdırdı. Yenə nə deyəcəyimi bilmədim. Həm də bəzən düşünürdüm ki, belə yerlərdə yalan danışa bilərəm ona görə də susmaq qərarına gəldim. Elə bu zaman qonşunun oğlu məni bütün fikirlərdən xilas etdi. Əmi onlar bizi daşa basırlar dedi və hadisədən atamı agah etdi. Mən ona bir anlıq baxdım, amma bir söz deyə bilmədim. Çünki atam tez məni qucağına götürüb poliklinikaya tərəf qaçdı. Bir neçə saat sonra mənim gözümdə ağrı qalmamışdı. Sən demə daş gözümün altına dəydiyinə görə az miqdarda qan gəlmişdi. Bəlkə də, atamı həyəcana gətirən o qan idi. Gözümə ilk tibbi yardım olandan sonra küçəmizə qayıtdım. Məhəlləmizə daxil olan zaman özümü qəhrəman kimi hiss edirdim, sanki yarasını müalicə edib döyüşə qayıdan əsgər idim. Amma atamın yanında tutduğum işdən də, peşmanlıq çəkirdim. Bir tərəfdən də peşmanlıq çəkməyimə səbəb, o biri məhəllənin uşaqlarına bu daş döyüşündə uduzmağımız idi. Əgər mənim gözümə daş dəyməsəydi bəlkə də, biz o məhəllənin uşaqlarını öz evlərinə qədər qova bilərdik. O gün mən anamın gözünə görsənmədim. Çünki anam mənə nə üçün qonşu məhəllə uşaqlarına daş atırdız deyə bilərdi. Mən isə doğurdan da bu daş döyüşündə kimin günahkar olduğunu bilmirdim.
O, ilin payızında mən orta məktəbə yollandım. Çünki artıq 7 yaşım var idi. Müəlliməmiz çox sadə bir müəllim idi. Hər gün sübh oyanıb dərsə getməyim məni qürurlandırmaqla bərabər həm də çox yorurdu. Artıq küçəmizə də həsrət qalmışdım. Günlər beləcə gedir, mən isə küçəmizi unudub,məktəbimizdə yeni dostlar tapmışdım. Daha sapandımın yerinə əlimdə kitab-dəftər tuturdum. Məktəbə təzə öyrənmişdim ki,atamın cəbhəyə getməsi, həyatımda yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. Çünki mən ailənin böyük övladı idim. Artıq bəzən ailənin bəzi yükləri mənim çiyinlərimə düşürdü. Yaxşı yadımdadır, atamın anama qəfil “Mən cəbhəyə gedirəm” deməsi, anamın bu xəbərdən gizli, səssiz ağlaması və mənim həmin gündən uşaqlıq həyatımın sona çatması. O gün mən uşaqlığıma “əlvida” dedim. Sonralar atamla görüşlərimizin birində “Sənə güvənirəm, oğlum” deməsi, çiyinlərimə düşən yükün məsuliyyətini daha da artırdı. Əslində daxilimdə atamla çiyin – çiyinə döyüşmək istəyi vardı. Onun yanında ola bilmədiyim üçün özümü qınayır və utanırdım. Atamın vaxt tapdıqca məktəbə gəlməsi və mənim təhsilimlə maraqlanması məni, bu hisslərin ağırlığından qurtarırdı. Anlayırdım ki, mənim yaxşı təhsil almağım, müəllimlərimin mənim haqqımda verdikləri, müsbət rəylər atamı qürürlandırır. Müharibə dövrünün başqa ailələri kimi bizim ailəmizin də çəkdiyi əzab – əziyyətlərə baxmayaraq, hər kəsin atama “Sizinlə fəxr edirik” deməsi bütün əziyyətlərimizi unutdururdu. Mən əsgər formasının və bu formanı üzərində daşıyan şəxsin xalqımız üçün nə qədər dəyərli olduğunu dərk etmişdim. Amma bəzən də düşünürdüm ki, görəsən mənim və anamın həyatı necə olacaq. Çünki anamın göz yaşları, hər dəfə qapı döyüləndə qapıya səksəkəli baxması mənim uşaq qəlbimi göynədirdi. Bir yandan da maddi ehtiyac, hər şeyin qıtlığı daha da dözülməz idi. Bir neçə şagirdin 1 kitabdan dərs hazırlaması da, müharibənin gətirdiyi çətinliklərdən biri idi. Mən dərslərimi yaxşı oxuduğum üçün əldə etdiyim kitablara da məsuliyyətlə yanaşırdım. Bəzən kitablarımı qonşu uşaqlarına dərs hazırlamaq üçün verəndə bərk – bərk tapşırırdım ki, kitabla ehtiyatlı davransınlar. Düzdür, onlar bu hərəkətimdən hərdən inciyərdilər. Amma bu inciklik çox sürməzdi. Çünki, bu hərəkəti nə üçün etdiyimi məndən yaxşı anlayırdılar. Müharibə başlayan gündən evimizdə kədər hökm sürürdü. Sanki evimizdə qara xəbərlər əsirdi. Müharibə başlayandan evlərdə çörəkdə azalmışdı. Çörək növbələrini görəndə ürəyim sıxılırdı. Saatlarla çörək növbələri uşaq qəlbimə çox zərər vururdu. İnsanların gecə yarısından növbəyə dayanması və bəzən də çörək almadan evə dönməsi qəlb ağrıdan hadisələr kimi yaddaşıma həkk olunurdu. İnsanların üzündə kədər ifadəsi var idi. Bəlkə də mənə elə gəlirdi. Amma üzlərində gülüş yox idi. Çünki qıtlıq idi. Çörək maşını gəlməyi ilə boşalmağı uzun sürməzdi. Bəzən növbədə dayananlara çörək çatmazdı. Mənə çörək çatmayanda özümdə nə edəcəyimi bilmirdim. Çörəyin bizə çatmadığı günlərdə, anam qaz sobasının üstünə su ilə dolu bir vedrə qoyardı və bu vedrənin ağzına aşsüzən yerləşdirərdi. Sonra dəsmala bükülmüş quru çörəkləri aşsüzənə qoyardı. Su qaynadıqca, yuxarıya qalxan isti buxar çörəyi yumşaldardı və biz həmin gün o çörəklə qidalanardıq.
Müharibədə bitmək bilmirdi. Artıq getdikcə yaşadığımız ərazidə çoxu bizi əsgər ailəsi kimi tanıyırdı. Bir neçə aydan sonra əsgər ailələrinə növbədən kənar çörək almaları üçün xüsusi vəsiqə verdilər. Amma vəsiqənin hər gün cibimdə olmasına baxmayaraq, mən yenə çörək növbəsinə dayanardım və növbədə dayananların məni tanımaması üçün başımı aşağı salardım. Çox vaxt növbədə dayananlardan kimsə məni tanıyar və satıcıya işarə edərək deyərdi: “Bu, əsgər ailəsindəndir”. Onların mehriban baxışları altında, mən xəcalət çəkərdim. Əsgər ailəsi olmağıma baxmayaraq, çörəyi növbədən kənar almağım məni utandırardı. Qadınların, qızların növbədə dura – dura növbəsiz çörək almağımı uşaq qüruruma sığışdıra bilmirdim. Amma satıcı qadın mənim daxili dünyamdan xəbərsiz idi. O çox vaxt məni qəzəblə çağıraraq, “Pulunu ver, neçə çörək istəyirsən?” deyərdi, mənə səslənərdi. Məndə sakitcə çörəyimi alıb evə dönərdim. Evə çatanda isə qapının ağzında anamın qəmli baxışları ilə rastlaşardım. O, baxışların önündə qürürla dayanardım. Qürurumun səbəbi isə, əlimdə tutduğum çörəklər olardı. Sonra dərs oxumağa keçərdim, çünki qarşıma çıxan çətinliklərin və sınaqların elm ilə həll olunacağını bilirdim.
Amma bəzən fikirlər məni öz ağuşuna alırdı. Beyinimdə o qədər fikirlər var idi ki, bu fikirlərdən biri anamın bu dərdlərə sakitliyi və çətin güzaranımız idi. Bəzən də, qapımıza qorxa-qorxa baxırdım. Çünki son vaxtlar qapımızın aramsız döyülməsi məni də səksəkəyə salmışdı. Hər qapı döyüləndə, həyəcanla və təlaşla qapıya tərəf gedərdim. Bu dəfə də gələn şəxsin atam deyil, başqasının olduğunu görəndə, narazılıqla o, şəxsin üzünə baxardım. Məndən fərqli olaraq, anam evimizə gəlib-gedənləri, xoş üzlə qarşılayardı. Gələnlər arasında qohumların atam haqqında mənfi, bəzilərinin isə, əksinə müsbət fikir söyləməsinin şahidi olardım. Bəzilərinin də, “bu müharibəyə gətmək nəyə lazım idi?” deməsi, mənim uşaq qəlbimdə bu sözü deyənlərə qarşı qəzəb hissi oyadardı. Anam isə sadəcə, təmkinlə gülümsəyərək deyərdi,”bu getməsin, o, getməsin, bəs kim getsin?” Mən isə danışılan söhbətlər əsnasında yerimdə qurdalanardım. Nə isə demək istəyərdim. Anamın xoş baxışları isə, mənə sakit olmağı əmr edərdi. Sanki, Qarabağ bizim evimizdə idi. Atamı görə bilməyənlər, anama elə suallar verirdilər ki, sanki anamda atamla bərabər cəbhədə döyüşür. Amma mən bəzən qohumların bizə gəlməsinə sevinərdim. Çünki, ən azından anamın qəmli baxışlarından xilas olardım. Qəribə hal bu idi ki, orta məktəbdə qiymətlərim ”5” olduğu halda, anamın mənəvi dərslərindən, ”2” alardım. O, mənə hər zaman deyərdi. ”Sən güclü olmalısan, əsl kişi olmalısan”. Bu sözlərdən sonra isə, güclü, yoxsa zəif olduğumu xəyal edərdim. Anamın nə üçün mənim güclü olmağımı istəməsi, mənim üçün böyük bir sual olaraq qalırdı.
Müharibə dövründə bəziləri də, var idi ki, insanların bu ağır günlərindən istifadə edərək, yaşayışını yaxşılaşdırmaqla məşğul idi. Onların övladları da, özlərinin tayı idi. Qəribə burasında idi ki, atam erməni daşnaqlarına qarşı vuruşduğu halda, mən “özündən razı” uşaqlarla söz savaşına çıxardım. Bəzən onlar məni ələ salır, yeri gələndə isə rişxəndlə sancırdılar. Amma onların qarnı tox, mənim qarnım isə ac idi. Onlar özlərini, mən isə ətrafda yaşayan acları fikirləşirdim. Anam hər gün mənə öyüd nəsihət edərdi. Hər kəsə yaxşılıq etməlisən pis işlərə baş qoşma deyib, gözlərimə baxardı. Bəzən anamın sözlərinə, ürəyimdə haq qazandırırdım. Gecələr isə evimizin qapısının döyülməsi, anamı narahat edərdi. Çünki hansısa qonşunun çörəyinin qurtarması, bizim evdə çörəyin azalmasına səbəb olardı. Gecələrin birində belə hadisələrin biri ilə, rastlaşdım. Qəfil səslənən taqqıltıya, ev yiyəsi kimi çıxmışdım. Bu qapı taqqıltısına isə, anam gecikmişdi. Mən isə gecə qapını döyən şəxsə, adımıza yaraşmayan kobudluqla, ”daha bizdə çörək yoxdu”, demişdim. Qəfil gələn, qəfil getsə də, anamın heyrət dolu baxışları gözümdə qalmışdı. Utanıb, sıxılsam da, daha iş-işdən keçmişdi və mən həmin gün anamın mənəvi dərslərindən yenə də “ 2” qiymət almışdım.
Bakı şəhəri
20.02.2012 ci il
ardı var......
